Sint Mattheus, patroonheilige van Eibergen

Jaarlijks op 21 september of tegenwoordig op de zondag die daar het dichtst bij ligt, viert de locatie Eibergen (voorheen: parochie Eibergen) het feest van haar patroon: De apostel en evangelist Mattheus. De plechtige Eucharistieviering wordt besloten met het zingen van het Mattheus lied, geschreven door pastoor B.A.W. Kater (zie hieronder).

Iedere parochie heeft tenminste twee eigen feesten; het eerste is het feesten van de kerkpatroon; het andere is het feest van de kerkwijding. De huidige kerk werd gewijd op 5 november 1935, maar aan de kerkwijding wordt tegenwoordig geen bijzondere aandacht geschonken, of het  zou een lustrum of een ander bijzonder jubileum moeten zijn. Volgens de traditie moet  op de dag van de wijding  kermis worden gevierd. Kermis is immers een afleiding van kerkmis. Merkwaardig genoeg werd in Eibergen echter sinds mensenheugenis kermis gevierd op de sterfdag van de patroonheilige, 21 september. Maar ook elders werd de kermis gevierd op de sterfdag van de kerkpatroon. Generaties Eibergenaren hebben op 21 september kermis gevierd. Want Mattheus was ook al de patroon van de voor-reformatorische parochie Eibergen. De cavinisering van Eibergen, vanaf 1615, heeft de traditie van de kermis op het feest van de kerkpatroon niet kunnen breken. Dat gebeurde eerst in onze tijd.

De in 1795 opnieuw van start gegane Rooms-Katholieke Static’ Eibergen heeft de H.Mattheus weer tot haar kerkpatroon gekregen. Zoals ook elders gebruikelijk werd de voor - reformatorische kerkpatroon ook de nieuwe. Het naburige Neede kreeg daardoor zelfs twee St. Ceciliakerken: te Rietmolen ( de oudste) en te Neede. De laatst genoemde is pas in de 19e eeuw afgesplitst van Rietmolen. Hiermee werd de verbondenheid tussen de ouden en de nieuwe parochie met de traditie benadrukt. Tot in de Bataafse-Franse-tijd  was het kerkgebouw van de Nederduits-Gereformeerde Gemeente, zoals de naam van de huidige hervormde gemeente toen luidde, ook het kerkgebouw voor  de Eibergse Katholieken. Tot diep in de 18e eeuw huwden katholieken, verplicht, in deze kerk, lieten er verplicht hun kinderen dopen en werden tot 1823 begraven op het oude kerkhof rondom de kerk. Het onderhoud van het kerkgebouw was een zaak die alle ingezetenen van het kerspel Eibergen aanging, dus ook de katholieken.

Waarom kerken een patroonheilige hebben 

In het algemeen worden katholieke kerkgebouwen bij hun wijding onder een speciale bescherming gesteld van een heilige. Van die heilig moet een relikwie, dat wil zeggen een overblijfsel van het lichaam van de patroonheilige of van een voorwerp dat nauw in verband heeft gestaan, aanwezig zijn. De patroonheilige is soms meer, soms minder, onderhevig aan intensieve verering. In de katholieke  traditie is een heilige de benaming voor een gelovige die door leven en sterven, een heldhaftig getuigenis heeft afgelegd van zijn of haar  geloof in Christus en opgenomen in de eeuwige heerlijkheid, kan worden aangeroepen om zijn of haar voorbede en meer in het algemeen wordt vereerd. In het bijzonder werden martelaren onderwerp van verering. Sinds de vierde eeuw werd het gebruik boven of bij hun graf een altaar te plaatsen. In later tijd werd het de gewoonte in iedere kerk onder het altaar relieken te plaatsen. Nog weer later werden deze relieken tijdens de wijding ingesloten in het altaarblad door middel van een ingemetselde altaarsteen.

Leven werken van de apostel en evangelist

De schrijver van het eerste evangelie is volgens de algemene en onafgebroken traditie sinds de vroegste tijden de apostel Matheus. Voordat hij door Jezus tot de kring van zijn leerlingen werd geroepen was Mattheus tollenaar. Dit woord is afgeleid van het Griekse woord “telos”, dat belasting betekend. Dit waren degenen de van de Romeinse overheid de tol en belastingheffing gepacht hadden of in dienst van zulke pachters waren. In de Joodse samenleving waren ze gehaat en veracht, waarschijnlijk om hun willekeur en hebzucht, maar nog meer om hun onreinheid wegens hun contacten met heidenen. Een randgroep dus waarop Jezus van Nazareth mede zijn aandacht gericht heeft. Mattheus is dezelfde persoon als Levi, de zoon van Alfeüs. Waarschijnlijk is Levi zijn Joodse naam en Mattheus de naam waaronder hij bij de christenen bekend was. Op grond van de activiteiten vóór zijn roeping is Mattheus uitverkoren tot beschermheilige van de belastingambtenaren, douaniers en geldwisselaars. Over zijn levensloop en missiewerk is weinig met zekerheid bekend. Daarover bestaan  wel enige overleveringen. Een daarvan luidt dat hij na ’s Heren Hemelvaart naar Egypte is vertrokken zou zijn. Daar  zou  hij onder houden zijn door een hofbeambte  die door de diaken Philippus gedoopt was. Mattheus zou er twee tovenaars hebben overwonnen hebben die het volk betoverden en daardoor  grote onrust veroorzaakten. Hij zou de dochter van de koning van Egypte van melaatsheid hebben genezen en de overleden zoon van de koning het leven hebben teruggeschonken.  Waarschijnlijk verkondigde hij het evangelie in Palestina en misschien ook in Perzië en Medië. Hij vond omstreeks  het jaar 90 in Etheopië de dood tijdens het bewind van keizer Domitiaan. Over de Wijze waarop hij overleed lopen de verhalen uiteen. Griekse legenden beweren dat Mattheus een vreedzame dood stierf. Volgens andere overleveringen zou hij de marteldood zijn gestorven, doorstoken door een lans of zwaard. In de beeldende kunst vinden we hem daarom afgebeeld met een lans of hellebaard. Dit is een verwijzing naar het martelaarschap  onder keizer Domitiaan. Als zodanig is hij ook afgebeeld in het schip van de Hervormde kerk van Eibergen, vlak voor de triomfboog, die het schip scheid van het koor. Heel bijzonder aan de schildering is dat de heilige ook is afgebeeld wordt met een boek in de rechterhand. In afbeeldingen van deze heilige is dit niet gebruikelijk. Het kan zijn dat de schilder hiermee Mattheus activiteit als evangelist heeft willen benadrukken. Soms wordt Mattheus ook afgebeeld met een beurs, symbool van zijn vroegere beroep als tollenaar. Voor zo ver bekend wordt hij in geen der Eibergse afbeeldingen als zodanig weergegeven.

Mattheus in de beeldende kunst van de beide Mattheuskerken  van Eibergen

In de oude parochiekerk van Eibergen, sedert 1616 het kerkgebouw van de Nederduitsgereformeerde of Hervormde  gemeente van Eibergen, komt de kerkpatroon op twee plaatsen voren: In de eerste plaats als schildering in het gewelf in het schip voor het koor. Hij is afgebeeld met een hellebaard in de linkerhand en een boek in de rechterhand. De  schildering kwam bij de restauratie in het begin van de jaren ’70 weer tevoorschijn.

Het was overigens bekend dat deze schildering daar zat. Naar de overlevering wil heeft de witkwast, die in de Hervormde kerk driftig gehanteerd werd, deze schildering nooit helemaal onzichtbaar kunnen maken. In het gewelf vormt een zandstenen Mattheuskop de sluitsteen. Deze steen heeft de eeuwen sinds de kerkhervorming ongeschonden doorgestaan.

In de huidige parochiekerk is bij gelegenheid van de  40e  verjaardag van de kerkwijding in 1975 een reliëf links stelt de roeping van Levi voor, ontleend aan het evangelie van Marcus 2:13. Het reliëf stelt de maaltijd voor van Jezus met de tollenaars en zondaars in het huis van Levi-Mattheus. De scene is ontleed aan Marcus 2:15-17. Het gehele reliëf, bestaande uit uitgedreven koper drijfwerk, is gemaakt door J.Pirkner. Het kruis dateert uit 1934. De engel als symbool van de evangelist Mattheus treffen we aan op de preekstoel, die dateert uit ca.1955. Hierop zijn ook de symbolen van de drie andere evangelisten weergegeven.

In de kapel ”H.Hart” is St.Mattheus eveneens weergegeven in een gebrandschilderd raam van J.O.C. ten Horn (1894-1956).In de katholieke kerk speelde de kerkpatroon geen grote rol. De welpen van de scouting Eibergen beschikten in de jaren ’60 echter over een staf die getooid was met de Mattheusfiguur.

Hoe werd de Mattheus de kerkpatroon van Eibergen?

Waarom kreeg de parochie Eibergen dan toch de H.Mattheus als kerkpatroon? En Wanneer? Het ligt niet voor de hand te denken dat de parochie zelf met dit voorstel is gekomen. Met deze apostel en evangelist kunnen geen specifieke lokale of regionale legenden of overleveringen in verband worden gebracht. Meer zekerheid hebben we de overbrenging van zijn stoffelijke resten. In het jaar 1085 liet paus Grigorius  V11 de relikwieën van de H.Mattheus vanuit Etheopië overbrengen naar Salerno Van daaruit breidde de verering, onder invloed van de kruistochten, zich uit naar het noorden. Het Mattheuspatrocinium van de parochie Eibergen heeft historici altijd voor raadsels geplaatst. Het was één van de de twee parochies van het oude bisdom Múnster, waartoe Eibergen tot 1821 behoorde, die onder de bescherming stond van deze heilige. Die andere parochie was Wulfen, waar de parochie gesticht is in de 12e eeuw.

In samenhang met de overbrenging van de stoffelijke resten in 1805 stelde de Münsterse kerkhistoricus Tibus (1817-1895), dat de parochie Eibergen niet voor dat jaar gesticht kon zijn, aangezien er dan tot dan toe geen relieken van de heilige beschikbaar waren. Mattheus heeft in het bisdom Münster geen grote populariteit gekend. In het aartsbisdom Keulen hadden een vijftal kerken hem tot patroon. Tibus constateerde dat vier van deze Keulse Mattheuskerken, Caeciliakerken in hun nabijheid hadden. Toeval of niet? Behalve de algemene overweging dat de overeenkomst van de stoffelijke resten van de apostel naar Europa bijgedragen heeft tot de toename van het aantal aan hem gewijde kerken, moeten we ons afvragen of er specifieke (lokale) factoren ten grondslag liggen aan de keuze van deze patroonheilige voor Eibergen.

Het ligt voor de hand bij de toewijzing van de kerkpatronen Keulse invloeden in het Eibergse. Zo merkwaardig is de gedachten niet, temeer daar we in deze tijd nog uit moeten gaan van een zeer sterke Vredense invloed in Eibergen. Het stift aldaar bezat in Eibergen de grootste hoven: namelijk de hof te Eibergen zelf en in Rekken de hof te Odink.

In de twaalfde eeuw, de precieze datum is niet bekend, vond er een ruil plaats tussen keizer Frederik 1 en de aartsbisschop van Keulen, waarbij de laatste het genoemde Stift Vreden kreeg. Tegelijkertijd was er in de 11e en 12e eeuw van een invloedrijke heer van Borculo nog geen sprake terwijl ook de rol van de bisschop van Münster nog gering moet zijn geweest. De bisschoppen van Keulen en Münster stichtten in 1252 samen de stad Vreden. Het stadswapen is dan ook een combinatie van hun beider patronen: Petrus (Keulen) en (Munster).

Het is dus mijns inziens zeker niet onmogelijk dat, onder Keulse invloed, de kerk van Eibergen aan haar patroonheilige is gekomen. Gelet op de betekenis van het Stift Vreden in Eibergen, mag het ook zeker niet uitgesloten worden dat de kerk van Eibergen begonnen is als filiaal (dochterkerk) van de oude parochiekerk van Vreden.

Het moge duidelijk zijn dat de Eibergenaren niet zelf de patroon hebben uitgekozen of zelfs maar voorgedragen hebben. Tot bijzondere verering heeft de aanwezigheid van relieken van de kerkpatroon hier ter plaatse nooit geleid. Invloeden vanuit het aartsbisdom Keulen, via het Stift Vreden, in combinatie met de  overbrenging van het stoffelijk restant van de heilige naar Europa rond 1100, waardoor belangstelling gewekt werd voor de verering van Mattheus, lijken het meest in aanmerking te komen als motieven waarom de kerk onder zijn bescherming werd geplaatst.Daardoor is het ook aannemelijk dat de parochie niet veel ouder dan de 12de eeuw zal zijn.

Olden Eibergen, augustus 1995, Bennie te Vaarwerk.

Literatuur:

Heiligen en hun attributen (z.p./z.j.).

H.Kampschulte.Die Westfälischen Kirchenpatrcinen (Paderborn 1867).

D.H.Kerler, Die Patronate der Heiligen. Ein Alphabetisches Nachschlagebuch (Ulm 1905).

L.Korth, Die Patrocinien der Kirchen und Kapllen im Erzbistum Köln (Düsseldorf 1904).

F.J.de Leeuw, Mattheuskerk Eibergen 50 jaar (Eibergen 1958).

H.Odink. Kostgangers van onze lieve heer. Uit de geschiedenis van de Hervormde Gemeente Eibergen. Bewerkt en samengesteld door E.H. Wesselink (Eibergen 1984).

Rpfleiderrer, Die Attribute der Heiligen. Ein alphbetisches Nachschlagebuch (Ulm 1898).

Tibus, Gründungsgeschichte der Kirchen, Kloster und Kapllen des alten Bistums Münster (Münster 1869).

Lied ter ere van de H.Matthaeus patroon de parochiekerk te Eibergen

Matthaeus, heil’ge schutspatroon,
Zie liefd’rijk op ons neer;
Wees onze voorspraak bij den troon
Van Jezus, onze Heer.

refrein:

O Heilige Matthaeus,
O Heilige Matthaeus!
Op uw hulp vertouwen wij,
Sta ons altijd bij!

Moog’ Eibergen het oud geloof,
Bewaren onverlet;
Dat niemand ons de liefde ontroov’.
Voor ’s Heeren Heil’ge wet.

refrein

Verleen ons hulp ten allen tijd,
Volharding en geduld
In tegenspoed en bangen strijd,
Tot delging onzer schuld.

refrein

Bid om gena, die sterkt en hoedt,
In ‘kampen met den dood;
Dat onze ziel dan tijdig voed’
Het god’lijk levensbrood.

refrein

En leid ons allen na den dood,
Beschermend aan uw hand,
Uit ’s levens tegenspoed en nood
Naar ’t eeuwig vaderland.

refrein